پیشگامان

تقدیم به معلم ارجمندم جناب آقای دکتر اکبری:

فارغ از مناقشه مسئله مند بودن (درونی بودن)یا ترجمه ای بودن علوم اجتماعی نوین در ایران، که باید ریشه های آن در عصر پیشا مشروطیت جستجو کرد، آشنایی با سلوک فکری و منش عملی قاصدان اندیشه اجتماعی غربی، برای دانشجویان و دوستداران دانش اجتماعی و حوزه روشنفکری روزنه جدید است برای نگاه به وقایع عصر حاضر و تاریخ اندیشهء نوین در ایران زمین.

به عقیده فریدون آدمیت ورودِ تفکرات جامعه شناختی نوین به ایران رهاورد عصرناصری و تحولات آن دوران است، و اگر چه مجموعه ای پیچیده و درهم تنیده  از نخبگان و شرایط اجتماعی، زمینه را برای حضور تفکر اجتماعی غربی در کشور مهیا ساخت، لکن همه بازیگران این عرصه در یک ردیف به ایفای نقش نپرداختند، و اگر گروهی بودند که جان بر سر این راه ارزانی داشتند، لکن معدود مدعیانی حتی از منسب حکومتی خویش دل نبریدند، اما مقصد و مطلوب ما قضاوت مدعیان و دلاوران نیست، بلکه بر آنیم تا به بازخوانی شخصیت های تاثیر گذار در شکل گیری تفکر اجتماعی مدرن و ادبیات روشنفکری بپردازیم.

در میان جمع نخبگان عصر مورد بحث ما، سیر زندگی و سیره علمی و  عملی میرزا عبدالحسین خان بردسیری(معروف به میرزا آقا خان کرمانی) جایگاهی متمایز دارد، و بی گمان او در زمره تاثیرگذارترین بنیانگذاران این فرایند چرخش نظری است. اگر چه در اسناد و کتب تاریخی نشانی از نحوهء فراگیری اندیشه های جامعه شناسان غربی دیده نمی شود، لکن بازتاب این تفکرات جدید در مکتوبات وی، محلی برای تردید در خصوص آشنایی او با اندیشهء اجتماعی غربی نمی گذارد.

آدمیت از منش نظری میرزا اینگونه یاد می کند:(( از پیشروان حکمت جدید در ایران است. نخستین بار برخی از آرای فیلسوفان مغرب زمین را در نظام فکری واحدی به فارسی درآورد. حکمت را از قالب معقولات و سنت های فلسفی پیشین آزاد ساخت و بر پایه دانش طبیعی و تجربی بنا نهاد. اولین کسی است که علم الاجتماع و فلسفه مدنیت را عنوان کرد،مجموع بنیادهای مدنی و مظاهر مختلف تمدن را یکسره مورد بحث قرار داد، بنیانگذار فلسفه تاریخ ایران است و ویرانگر سنت های تاریخ نگاری، تواناترین نویسنده اجتماعی سده گذشته، شاعر نامدار ملی ، نقاد سنت های ادبی گذشته، نماینده نوخواهی ادبی و آغازگر فلسفه ادبیات جدید. منادی اخذ دانش و بنیادهای مدنی اروپا است  و نقاد استعمارگری نماینده نحله اجتماعی و متفکر انقلابی پیش از مشروطیت هموست.آدمیت(۱۳۵۷))

بنابر مدعیات آدمیت و مستندات تاریخی دیگر برخی پژوهشگران عرصه تفکر اجتماعی در ایران، عبدالحسین خان را  نخستین فردی می دانند که  اندیشه های جامعه شناسان غربی را در قالب مشخص به فارسی زیانان عرضه نمود و در مرام عملی خود نیز نگرش انتقادی نوینی را به اذهان هم وطنان خویش معرفی نمود، فی المثل تبیین  اجتماعی و عقلانی حوادث تاریخی و تشریح علل رویدادهای به شکلی منسجم و روشمند، در گسست از وقایع نگاری سنتی و نگاه انتقادی به سیر تاریخ، دستاوردی است که با میرزا آقاخان کرمانی به فرهنگ ایران عرضه شد. او اولین قدم تاریخ نویسی نوین را در کتاب آئینه سکندری به ثبت رسانیده، آیینه سکندری در حقیقت امتداد کتاب آئینه سخنوری است که عهده دار تامل و تحقیق روشمند در تاریخ ادبیات ایران است(حقدار، ۱۳۸۷٫ ۱۰). اما مقالات و کتاب سه کتوب میرزا  از تاثیرگذارترین آثار انتقادی و روشنفکری در تاریخ ایران هستند، نخست آنکه نخستین قدم ها را در مسیر تغییر  منولوگ ضل الله – رعیت به دیالوگ ملت – حاکمیت را بدون لکنت زبان و در کمال استواری و راست قامتی برداشت و دوم آنکه با بیان احساسی افکار انتقادی خویش در کالبد بی جان جامعه، روحی دوباره دمید، تا آغازی باشد برای مفهوم نامانوس انقلاب.

اما حکایت این مکانت  حدیثی مفصل می طلبد که در سلسله نوشتارهایی روایت می گردد.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *