پیتر برگر جامعه شناس پرنفوذ حوزه جامعه شناسی معرفت و دین


تا به امروز مهمترین خبر سال در خانوادهء بزرگ علوم اجتماعی درگذشت پیتر لودیک برگر در ۲۷ ژوئن بود، او برای علاقمندان به حوزهء جامعه شناسی دین، راهنمایی بی بدیل بود، و مطالعه و تحقیق در این حوزه بدون مراجعه به آثار وی به نظر ناقص می آید.
تیترهایی که رسانه ها برای خبر فقدان این شخصیت برگزیدند،حکایت از سفر اندیشمندی داشت که فراتر از یک جامعه شناس و الهی دان بود، عناوینی همچون درگذشت مخالف جنبش مرگ خدا، راوی بازگشت دین، و …
گر چه قرار گرفتن کتاب «ساخت اجتماعی واقعیت» در زمره تاثیرگذارترین کتاب های قرن دلالت بر نفوذ و قدرت علمی او در حوزهء نظری جامعه شناسی دارد، اما شاید منش اخلاقی او در بازاندیشی، واقعیت گرایی، قدرت و جسارت بیان تغییر نظر، برجسته ترین و ارزشمند ترین میراث وی برای جوامع فلسفی، علوم اجتماعی و علوم دینی باشد.
پر مناقشه ترین و جدال برانگیزترین فعالیت نظری برگر، چرخش باورهای علمی او از اردوگاه مدافعان نظریهء سکولاریسم به جبههء کتاب افول سکولاریسم است. به گونه ای واشنگتن پست درگذشت او را با تیتر ((who argued for ongoing relevance of religion)) منعکس نمود. برگر در دهه ۱۹۶۰ از تاثیرگذارترین منادیان و مدافعان نظریهء سکولاریسم به شمار می آمد، خاطره که خود درباره گرایشش به نظریه سکولاریسم بیان می کند، دلالت بر عمق اعتقاد و اعتماد او به این تئوری در آن روزها دارد. بسیار جالب و در عین حال تامل برانگیز است: (( در سال ۱۹۶۹ در کنار برگزاری کنفرانسی برای بی ایمانان در رم،در یک مهمانی یکی از سیاستمداران برجسته دمکرات مسیحی در حالی که بسیار متعجب بود، عالیجنابی از دبیرخانه کنفرانس را مورد خطاب قرار داد و پرسید: این کنفرانس اصولا دربارهء چه بود؟ پاسخ شنید سکولاریزاسیون؛ او پرسید: سکولاریزیسیون چیست؟ عالی جناب نیز شجاعانه برخواست و خلاصه ای نسبتا کافی و رسا از ماهیت سکولاریزاسیون ارائه داد. پیرمرد بدعنق حزب دمکرات مسیحی به دقت گوش داد سپس دستش را بلند کرد و با لحنی قاطع گفت: (( ما به آن اجازه ورود نخواهیم داد)) در آن زمان این حرف مرا به خنده واداشت. چند هفته بعد به دعوت ایوان الیچ به مکزیک رفتم، سفری که بر تمرکز من بر روی جهان سوم بسیار تاثیرگذار بود، این داستان را برای ایلیچ تعریف کردم او هم خندید ولی به اندازه من آن را خنده دار نمی دانست وی ایده مقابله با سکولاریزاسیون را به اندازه من نامعقول نمی دانست.))

هر چند عده ای چرخش نظری او را معلول علاقه او به دین و ناشی از ریشه های عمیق دینی در باورهای او می دانند، و آن را نشانی از عدم توانایی برگر برای چیرگی و غلبه بر علقه و باور دینی درونی او می دانند، لکن این انتقاد تغییری در ماهیت نادر اخلاق حرفه ای و علمی برگر ایجاد نمی کند، و چه بسا در نقطه مقابل عوامل اصلی موجد این تغییر نگرش را باید در تاملات عمیق وی در نظریه سکولاریسم، خارج ساختن مطالعات مربوط به سکولاریزاسیون از دایره بسته اروپا و آمریکا به جوامع دیگر از جمله جهان سوم و ایران و در نهایت صداقت و پایبندی وی به روح فعالیت علمی در پذیرش وجود واقعیت های متکثر دانست.
متن زیر مختصری است به قلم استاد ارجمند جناب آقای دکتر سراج زاده[۱] عزیز که به مناسبت درگذشت پیتربرگر منتشر گردید:
پیتر برگر، صاحبنظر برجسته جامعه شناسی و استاد بازنشسته دانشگاه بوستون در سن ۸۸ سالگی در بروکلین آمریکا درگذشت. او در سال ۱۹۲۹ در وین بدنیا آمد و بلافاصله بعد از جنگ جهانی دوم به آمریکا مهاجرت کرد. برگر در سال ۱۹۵۹ با خانم بریجیت کلنر (Brigitte Kellner) که او هم از استادان جامعه شناسی و مدیر دپارتمان جامعه شناسی دانشگاه بوستون آمریکا بود، ازدواج کرد. وی مرکز پژوهشی فرهنگ، دین و امور جهانی را در سال ۱۹۸۵ در دانشگاه بوستون ایجاد کرد و تا سال ۲۰۰۹ مدیر آن بود و آن را به یکی از مراکز معتبر جهانی در حوزه مطالعاتی جهانی دین و فرهنگ تبدیل کرد[۲].

برگر جامعه شناس برجسته ای بود که آثار پرشمارش درباره نظریه جامعه شناسی، جامعه شناسی دین، و توسعه جهان سوم به زبان های زیادی ترجمه شده است. کتاب او با نام “ساخت اجتماعی واقعیت” (The Social Construction of Reality, 1966 ) از جمله آثار کلاسیک جامعه شناسی به حساب می آید. این کتاب که از تاثیرگذارترین متن ها در حوزه جامعه شناسی معرفت است، توسط انجمن بین المللی جامعه شناسی در زمره پنج اثری شناخته شده است که در قرن بیستم بیشترین تاثیرگذاری را داشته اند[۳] و نام برگر در کنار وبر، سی رایت میلز، و مرتون در صدر جامعه شناسان پرنفوذ قرن بیستم قرار گرفته است.

کتاب «ساخت اجتماعی واقعیت» به بیش از ۲۰ زبان ترجمه شده و متن انگلیسی آن بیش از یک میلیون نسخه فروش داشته است. در این کتاب وی استدلال می کند که واقعیت های اجتماعی برساخته های اجتماعی اند و مکانیسم این ساخت یابی اجتماعی را به خوبی نشان می دهد. برگر در دهه ۶۰ میلادی آثار دیگری نیز منتشر کرد که هر یک به نوبه خود پرخواننده و تاثیرگذار بوده­اند، شامل “دعوت به جامعه شناسی: یک چشم انداز انسانی” (۱۹۶۳)؛ “شایعه ای درباره فرشتگان: جامعه مدن و کشف دوباره ماوراءطبیعت” (۱۹۶۹)؛ و “سایبان مقدس: عناصر نظریه اجتماعی دین” (۱۹۶۷).

کتاب “سایبان مقدس” هم از جمله آثار تاثیر گذار در حوزه جامعه شناسی دین بوده است که در آن برگر با الهام از آراء وبر، دورکیم و مارکس، نظریه تفسیری و واقع­گرایانه خود درباره دین را مطرح کرد و در آن از فرایند سکولارشدن جهان مدرن خبر داد. با وجود این، وی به خاطر سابقه الهیاتی[۴] همواره دلبستگی خود به دین و ایمان را حفظ کرد و در دهه ۹۰ با مواجهه با خیزش های دینی اواخر دهه ۷۰ میلادی به بعد در جهان و به خصوص در خاورمیانه، در نظریه سکولارشدن خود تجدید نظر کرد و با ارائه یک تحلیل روان-جامعه شناختی از ماهیت دین، به صراحت اعلام کرد که نظریه سکولارشدن عالم نظریه درستی نبوده و به جز استنناهایی، جهان مدرن همان قدر دینی است که جهان سنتی[۵].

آخرین کتاب‌های برگر عبارتند از؛ “جنبه کمدی تجربه بشری” (۱۹۹۷)؛ “مدرنیته، تکثرگرایی و بحران معنا” (بهمراه لاکمن، ۱۹۹۵)؛ “انقلاب سرمایه داری: پنجاه گزاره درباره وفور، برابری و آزادی” (۱۹۸۸)؛ “نزاع بر سر خانواده: موضع میانه” (۱۹۸۳).

برگر در جامعه شناسی ایران هم چهره آشنایی است و آثار و مباحث او در کلاس های مبانی جامعه شناسی، جامعه شناسی دین، و جامعه شناسی معرفت مطرح می شوند و مورد بحث قرار می گیرند. اولین اثر جامعه شناختی او یعنی، دعوت به جامعه شناسی، در سال ۱۳۵۵ به فارسی برگردانده شده و سپس شماری دیگر از آثارش از دهه ۷۰ شمسی به این سو به فارسی ترجمه شده اند که عبارتند از:

برگر،پیتر (۱۳۵۵) دعوتی به جامعه شناسی (دوجلد) ترجمه شهره مهدوی، تهران: انتشارات روشنفکر.
برگر،پیتر و تامس لاکمن (۱۳۷۵) ساخت اجتماعی واقعیت؛ رساله ای در جامعه شناسی شناخت، ترجمه فریبرزمجیدی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
برگر، پیتر (۱۳۷۷) “بر خلاف جریان”، ترجمه سیدحسین سراج زاده، ماهنامه کیان،شماره ۴۴؛ بازنشر در سید حسین سراج زاده، چالش های دین و مدرنیته: مقالاتی جامعه شناختی در دینداری و سکولارشدن، تهران: نشر نو.
برگر،پیتروهمکاران (۱۳۸۱) ذهن بی خانمان؛ آگاهی و نوسازی، ترجمه محمدساوجی، تهران: نشرنی.
برگر، پیتر (۱۳۹۳) دعوت به جامعه شناسی: نگاهی انسان گرایانه، ترجمه رضا فاضل، تهران: نشر ثالث.
برگر،پیترلودویک (۱۳۹۴) اجباربه بدعت، ترجمه فرهام فربد والا، قم: نشرادیان.
کتاب “سایبان مقدس” برگر هم با ترجمه ابوالفضل مرشدی به زودی توسط نشر ثالث منتشر خواهد شد. مرشدی همچنین در حال ترجمه کتاب شایعه ای درباره فرشتگان: جامعه مدن و کشف دوباره ماوراءطبیعت هم هست که امیدواریم به زودی به اتمام برسد و منتشر شود.

به این ترتیب مهمترین آثار پیتر برگر به فارسی برگردانده شده و جامعه شناسی ایران از آثار و آراء یکی از موثرترین صاحبنظران جامعه شناسی معاصر بهرمند می­گردد و با خوانش انتقادی این آثار گرانسنگ برای فهم و تحلیل مسائل جامعه ایران به خصوص فهم جایگاه دین در شرایط جدید از آنها استفاده می کند.

[۱]دانشیار جامعه شناسی دانشگاه خوارزمی و رئیس انجمن جامعه شناسی ایران

[۲] https://www.bu.edu/pardeeschool/2017/06/28/rip-founding-director-of-cura-prof-peter-berger-dies-at-88/

[۳] http://www.isa-sociology.org/en/about-isa/history-of-isa/books-of-the-xx-century/

[۴] برای آشنایی با سابقه و دلبستگی های الاهیاتی برگر و کتابشناسی او نگاه کنید به مرشدی، ابولفضل (۱۳۹۳) “پیتر برگر و نگریستن از جامعه شناسی به الاهیات: نگاهی کتابشناختی به منظومه فکری پیتر برگر”، فصلنامه نقد کتاب کلام، فلسف و عرفان، سال ۱، شماره ۳ و ۴٫

[۵] نگاه کنید به برگر، پیتر (۱۳۸۳) “بر خلاف جریان”، در سید حسین سراج زاده، چالش های دین و مدرنیته: مقالاتی جامعه شناختی در دینداری و سکولارشدن، تهران نشر نو.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *